Phân tích dữ liệu khi nào nên dùng biểu đồ heatmap thay vì biểu đồ cột là câu hỏi mà dev mới học BI thường gặp. Hai loại biểu đồ này trông khác nhau, nhưng dễ bị dùng nhầm mục đích. Chọn sai loại biểu đồ có thể khiến người xem hiểu lệch dữ liệu. Bài này giải thích khi nào nên dùng loại nào để báo cáo đúng ý.
Biểu đồ cột phù hợp khi nào
Biểu đồ cột phù hợp khi so sánh số lượng giữa vài nhóm riêng biệt. Mỗi cột đại diện cho một giá trị, nên dễ so cao thấp bằng mắt. Loại biểu đồ này quen thuộc với hầu hết người xem, kể cả người không rành số liệu.
Số nhóm nên giữ ở mức vừa phải. Khi có quá nhiều cột chen nhau trên trục ngang, người đọc phải nheo mắt mới phân biệt được. Lúc đó, bạn nên gộp các nhóm nhỏ lại hoặc cân nhắc loại biểu đồ khác.
Khi nào nên chuyển sang biểu đồ heatmap
Heatmap phát huy tác dụng khi dữ liệu có nhiều chiều cùng lúc. Ví dụ bạn theo dõi lượt truy cập website theo từng giờ trong tuần. Hàng là ngày, cột là giờ, còn màu đậm nhạt thể hiện số lượt truy cập. Nhìn vào là thấy ngay khung giờ cao điểm.
Nếu dùng biểu đồ cột cho trường hợp này, số cột sẽ rất nhiều và khó đọc. Heatmap nén được nhiều thông tin vào một khung hình gọn hơn. Người xem chỉ cần lướt mắt qua vùng màu đậm nhất để nắm xu hướng chính, không phải đọc từng con số.
Trong dự án thực tế nên chọn loại nào
Trong dự án thực tế, bạn nên thử cả hai loại trước khi quyết định. Nếu dữ liệu chỉ có một chiều để so sánh, biểu đồ cột vẫn rõ ràng hơn. Nếu dữ liệu có từ hai chiều trở lên, heatmap giúp nhìn ra mẫu hình nhanh hơn.
Đôi khi kết hợp cả hai trong cùng một báo cáo là lựa chọn hợp lý. Trang tổng quan có thể dùng heatmap để thấy bức tranh chung. Phần chi tiết theo từng mốc thời gian thì dùng biểu đồ cột bổ sung.
Nền tảng lập trình trước khi học trực quan hóa dữ liệu
Trước khi học sâu về trực quan hóa, dev mới nên nắm chắc nền tảng lập trình. Bài khác biệt giữa compiler và interpreter cho người mới là kiến thức nền nên đọc trước. Hiểu khái niệm này giúp bạn biết vì sao thư viện vẽ biểu đồ báo lỗi kiểu này hay kiểu khác.
Nhiều thư viện trực quan hóa dữ liệu phổ biến đều yêu cầu hiểu cơ bản về lập trình. Bạn cần biết cách truyền dữ liệu vào hàm vẽ, cách đọc thông báo lỗi và cách sửa cấu hình. Những việc này nghe nhỏ nhưng quyết định tốc độ bạn làm báo cáo.
Công cụ và quy trình khi dựng biểu đồ
Sinh viên CNTT mới bắt đầu có thể tham khảo lộ trình học cho sinh viên CNTT để biết nên học trực quan hóa dữ liệu ở giai đoạn nào. Khi thử nhiều phiên bản biểu đồ, bạn nên dùng Git cơ bản cho dev mới để quản lý các lần thay đổi. Lưu lịch sử giúp dễ quay lại phiên bản cũ khi bản mới làm sai số liệu.
Thói quen commit thường xuyên còn giúp đồng đội hiểu quá trình chỉnh sửa biểu đồ qua từng bước. Khi báo cáo được duyệt lại, bạn chỉ cần mở lịch sử là thấy đã đổi gì và vì sao.
Lỗi thường gặp khi mới học trực quan hóa dữ liệu
Một lỗi phổ biến là dùng quá nhiều màu trong cùng một heatmap. Màu lộn xộn khiến người xem khó phân biệt vùng nào thật sự nổi bật. Lỗi khác là quên ghi chú trục và đơn vị đo, khiến người đọc phải đoán ý nghĩa con số.
Dev mới cũng hay sao chép nguyên mẫu biểu đồ từ tài liệu mà không điều chỉnh cho dữ liệu thật của dự án. Dành thời gian chỉnh bảng màu và chú thích ngay từ đầu sẽ giúp báo cáo dễ hiểu hơn nhiều.
Kiểm tra dữ liệu trước khi dựng biểu đồ
Trước khi vẽ bất kỳ biểu đồ nào, hãy kiểm tra chất lượng dữ liệu đầu vào. Dữ liệu thiếu, trùng lặp hoặc sai định dạng có thể làm biểu đồ sai lệch hoàn toàn. Một dòng lỗi trong file nguồn đôi khi làm cả heatmap lệch màu so với thực tế.
Viết vài dòng code kiểm tra nhanh, như đếm giá trị trống hay tìm dòng trùng, rất đáng công. Thói quen này tiết kiệm thời gian gỡ lỗi về sau, khi biểu đồ hiển thị kết quả khó hiểu.
Trình bày biểu đồ cho người không rành kỹ thuật
Nhiều báo cáo phân tích được trình bày cho quản lý không rành kỹ thuật. Với nhóm này, nên thêm vài dòng giải thích ngay cạnh biểu đồ, thay vì để họ tự suy luận. Heatmap trực quan, nhưng người xem lần đầu đôi khi chưa hiểu ngay ý nghĩa màu sắc.
Một chú thích đơn giản như màu đậm là giá trị cao, màu nhạt là giá trị thấp sẽ rút ngắn thời gian đọc hiểu. Biểu đồ tốt không chỉ đẹp, mà còn phải giúp người xem nắm ý chính trong vài giây đầu tiên.
Tham khảo thêm về thiết kế và trình bày dữ liệu
Ngoài kỹ thuật code, cách trình bày báo cáo cũng ảnh hưởng đến người đọc. Nếu muốn xem thêm ý tưởng về giao diện web, bạn có thể ghé qua website-awards.net. Khi chú thích biểu đồ bằng tiếng Việt có dấu, công cụ gõ như vietkey.com.vn cũng khá hữu ích.
Một bảng chú thích rõ ràng, gõ đúng dấu tiếng Việt, giúp báo cáo trông chuyên nghiệp hơn khi gửi cho khách hàng trong nước.
Chọn đúng loại biểu đồ cho đúng câu chuyện dữ liệu
Không có loại biểu đồ nào tốt nhất cho mọi tình huống. Biểu đồ cột hợp với so sánh đơn giản và ít nhóm. Heatmap hợp với dữ liệu nhiều chiều, khi cần nhìn ra mẫu hình nhanh. Hiểu rõ mục đích trước khi chọn sẽ giúp báo cáo truyền đúng thông điệp.
