Định hướng nghề nghiệp CNTT và tài liệu khóa học là hai câu hỏi chúng tôi nhận được nhiều nhất mỗi khi có bạn sinh viên hay người chuyển ngành nhắn tin xin lời khuyên. Câu hỏi thường rất đơn giản: nên học gì trước, tài liệu nào đáng tin, và làm sao biết mình hợp với mảng nào. Bạn không cần phải tự dò đường một mình. Bài viết này chúng tôi gom lại những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm đồng hành cùng người mới vào nghề. Mong rằng bạn bớt được kha khá thời gian loay hoay.
Vì sao nên xác định hướng đi sớm thay vì học lan man
Chúng tôi từng gặp không ít bạn học xong hai, ba năm đại học mà vẫn chưa biết mình muốn làm backend, frontend hay dữ liệu. Các bạn không lười biếng gì cả. Vấn đề nằm ở chỗ kiến thức ngành quá rộng. Học mảng nào cũng thấy hay và thấy cần. Kết quả là học dàn trải, cái gì cũng biết sơ sơ nhưng không cái nào đủ sâu để tự tin khi đi phỏng vấn.
Xác định hướng đi sớm không có nghĩa là chốt cứng một con đường rồi cấm đổi. Ngành công nghệ thay đổi liên tục, và nhiều anh chị trong đội ngũ chúng tôi cũng từng đổi hướng giữa chừng. Tuy vậy, một mục tiêu tạm thời sẽ giúp bạn chọn lọc tài liệu và phân bổ thời gian tốt hơn hẳn. Bạn không cần biết chính xác năm năm sau mình làm gì. Chỉ cần biết hiện tại đang học để đi về đâu, và mỗi tuần kiểm tra lại xem mình có còn đi đúng hướng hay không.
Những hướng đi phổ biến trong ngành CNTT hiện nay
Theo những gì chúng tôi quan sát qua nhiều lứa học viên, ngành CNTT hiện chia thành khá nhiều nhánh, và mỗi nhánh cần một bộ kỹ năng riêng. Lập trình web và mobile vẫn là lựa chọn phổ biến nhất, vì sản phẩm dễ hình dung và người mới thường có cơ hội việc làm sớm. Mảng phân tích dữ liệu và Business Intelligence cũng đang được doanh nghiệp săn đón, nhất là khi công ty nào cũng muốn ra quyết định dựa trên số liệu.
Ngoài hai mảng lớn đó còn có automation test và low-code, phù hợp với bạn thích quy trình kiểm thử chặt chẽ. Mảng automotive với AUTOSAR dành cho những ai thích lập trình nhúng trong ngành ô tô. Vận hành hệ thống và DevOps hợp với người thích làm việc với hạ tầng hơn là giao diện. Không hướng nào kém hơn hướng nào. Điều quan trọng là bạn hợp với kiểu tư duy nào, và điều đó thường lộ ra sau vài tuần thực hành thật sự.
Chọn tài liệu khóa học sao cho đúng và không lãng phí thời gian
Đây là phần chúng tôi muốn nói kỹ nhất, vì tài liệu chính là thứ quyết định bạn học nhanh hay chậm. Thị trường có rất nhiều nguồn, từ video miễn phí trên mạng đến khóa học trả phí hàng chục triệu đồng. Người mới dễ hoang mang, chọn sai rồi bỏ dở giữa chừng. Vì vậy, trước khi mua bất kỳ thứ gì, hãy tự hỏi mục tiêu của mình là gì và mình cần đến đâu.
Tài liệu miễn phí và khi nào nên dùng
Với người mới bắt đầu, tài liệu miễn phí hoàn toàn đủ cho giai đoạn nền tảng. Khi còn chưa chắc mình có thật sự thích lập trình hay không, bạn không cần bỏ tiền ngay. Chúng tôi thường khuyên dành một đến hai tháng đầu để học qua tài liệu chính thức của ngôn ngữ hoặc các khóa nhập môn miễn phí, vừa học vừa thử sức xem mình có hứng thú không.
Lưu ý là đừng sưu tầm quá nhiều. Một học viên của chúng tôi từng tải về hơn hai mươi giáo trình cùng lúc, và cuối cùng không đọc hết cuốn nào. Chọn một hoặc hai nguồn tốt rồi học đến cùng hiệu quả hơn nhiều so với có cả thư viện mà không mở ra.
Khi nào nên đầu tư vào khóa học có phí
Sau giai đoạn thử sức, nếu bạn xác định theo nghề nghiêm túc, một khóa học có lộ trình rõ ràng, người hướng dẫn và bài tập được chấm chữa sẽ tiết kiệm thời gian hơn nhiều so với tự mày mò. Chúng tôi đã thấy nhiều bạn tự học ba, bốn năm mà vẫn loanh quanh ở mức cơ bản. Trong khi đó, có bạn chỉ cần một khóa bài bản vài tháng là đủ tự tin đi làm.
Khi cân nhắc chi phí, hãy hỏi ba điều: khóa học có đầu ra cụ thể không, có ai chấm bài thật không, và nội dung có bám sát yêu cầu tuyển dụng hiện tại không. Nếu bạn muốn xem một lộ trình học có cấu trúc được xây dựng thế nào, có thể tham khảo các chương trình đào tạo doanh nghiệp mà chúng tôi đang triển khai.
Một trường hợp thực tế chúng tôi từng đồng hành
Có một bạn sinh viên năm ba từng nhắn tin cho chúng tôi. Bạn kể rằng dù học ngành công nghệ thông tin đã lâu, vẫn chưa hoàn thiện được dự án nào từ đầu đến cuối. Bạn đã xem rất nhiều tài liệu, nhưng học cái này lại nhảy sang cái khác, không có gì đọng lại.
Sau khi trò chuyện, chúng tôi gợi ý bạn tạm gác các tài liệu rời rạc, chọn một lộ trình duy nhất và cam kết theo đến hết ba tháng, kèm theo một dự án nhỏ để thực hành song song. Ban đầu bạn khá hoài nghi, vì nghĩ mình chỉ cần học thêm một chút nữa là đủ. Nhưng khi bắt đầu viết code mỗi tối và ghi lại những chỗ bị kẹt, bạn dần thấy mình tiến bộ rõ rệt.
Ba tháng sau, bạn có trong tay một sản phẩm cá nhân hoàn chỉnh để đưa vào hồ sơ xin việc. Chúng tôi kể lại câu chuyện này không phải để khoe thành tích. Chúng tôi muốn minh họa một điều: kỷ luật theo một lộ trình quan trọng hơn việc sở hữu thật nhiều tài liệu.
Kỹ năng nền tảng nên ưu tiên trước khi đi sâu chuyên môn
Trước khi chọn một hướng cụ thể, chúng tôi luôn khuyên dành thời gian cho vài kỹ năng nền. Tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề không ngôn ngữ lập trình nào dạy thay bạn được. Nó hình thành dần qua việc luyện giải các bài toán nhỏ mỗi ngày, dù chỉ mười lăm phút.
Khả năng đọc tài liệu tiếng Anh cũng quan trọng không kém. Phần lớn tài liệu chính thức của các công nghệ mới thường chưa có bản dịch tiếng Việt đầy đủ. Bạn không cần giỏi ngay từ đầu, chỉ cần quen dần với việc tra cứu và đọc hiểu từng đoạn một.
Hiểu biết cơ bản về hệ điều hành cũng là nền tảng mà nhiều bạn bỏ qua. Nếu bạn chưa quen dòng lệnh, có thể đọc thêm bài Ubuntu là gì để làm quen với môi trường mà rất nhiều lập trình viên backend và DevOps dùng hằng ngày.
Định hướng nghề nghiệp không chỉ dừng ở việc đi làm thuê
Nhiều bạn mặc định con đường duy nhất sau khi học CNTT là đi làm cho công ty. Thực tế, trong đội ngũ chúng tôi có không ít người sau vài năm tích lũy kinh nghiệm đã chọn khởi nghiệp, tự làm sản phẩm hoặc mở dịch vụ công nghệ riêng. Đây là lựa chọn hoàn toàn khả thi nếu bạn có nền tảng kỹ thuật vững và chịu học thêm về vận hành, pháp lý, bán hàng.
Nếu bạn là dev đang cân nhắc hướng này, chúng tôi có tổng hợp kinh nghiệm trong bài checklist khởi nghiệp công nghệ dành cho dev, gồm những việc cần chuẩn bị và các sai lầm người mới hay gặp khi tự lập startup.
Vai trò của người hướng dẫn trong quá trình học
Chúng tôi luôn nhắc học viên đừng đánh giá thấp vai trò của người hướng dẫn. Tự học tài liệu giúp bạn nắm kiến thức, nhưng người có kinh nghiệm thực chiến sẽ giúp bạn tránh những cái bẫy mà chỉ khi va vấp mới nhận ra. Một đoạn code chạy được chưa chắc đã đúng cách làm trong dự án thật, và đó là khoảng trống mà mentor lấp được.
Bạn nên chủ động tìm mentor, dù là người quen, đồng nghiệp cũ hay giảng viên trong các khóa học. Một lời khuyên đúng lúc từ người đi trước đôi khi tiết kiệm cho bạn cả tháng trời mò mẫm.
Lộ trình gợi ý theo từng giai đoạn
Dựa trên kinh nghiệm làm việc với nhiều lứa học viên, chúng tôi tạm chia lộ trình học CNTT thành bốn giai đoạn để bạn dễ hình dung. Lộ trình này không phải công thức cứng nhắc, mỗi người có thể rút ngắn hoặc kéo dài tùy hoàn cảnh.
- Nền tảng, khoảng hai đến ba tháng: tập trung tư duy lập trình và một ngôn ngữ cơ bản.
- Chuyên sâu, khoảng bốn đến sáu tháng: chọn một hướng như web, mobile hoặc dữ liệu và làm ít nhất một dự án hoàn chỉnh.
- Thực tế: qua thực tập, freelance nhỏ hoặc đóng góp mã nguồn mở để có kinh nghiệm thật.
- Mở rộng: khi đã có việc ổn định, học thêm công nghệ liên quan để tăng giá trị trên thị trường lao động.
Điều quan trọng là đi từng bước và đừng đốt cháy giai đoạn. Nếu một giai đoạn cần thêm thời gian, cứ kéo dài ra, miễn là bạn vẫn đang làm việc đều đặn.
Định hướng nghề nghiệp CNTT và tài liệu khóa học chỉ thật sự có ý nghĩa khi bạn bắt tay vào thực hành đều đặn, thay vì chỉ sưu tầm tài liệu rồi để đó. Chúng tôi hiểu cảm giác choáng ngợp khi đứng trước quá nhiều lựa chọn. Cách tốt nhất vẫn là chọn một hướng phù hợp với bản thân, kiên trì đủ lâu để thấy kết quả, rồi mới tính đến việc mở rộng thêm. Nếu trong quá trình học bạn cần góc nhìn thực tế hơn về lộ trình của riêng mình, đội ngũ chúng tôi luôn sẵn sàng trao đổi dựa trên những gì đã đồng hành cùng các học viên trước đây.
